Kentler değişirler, nüfusları artar; büyür. Kentler soluk alır, kavga eder, gülümser, ağlar. Bir insanın tarihinde ne varsa kente geçer; kentin tarihi de insana. Bazı tarihleri kent unutmak istemez insan unutturur; bazılarını da kent unutmak ister insan hatırlatır. Böylesi bir girizgahın ardından bir edebi metin, bir tarih yazısı, bir biyografi falan gelmeyecek baştan söyleyeyim; yazıya devam… Tanık olmak yalnızca insana has bir özelliktir; tanıklığın kuralı görmek, duymak ve aktarmaktan geçer; aslında romantik bir bakıştır kentlerin de tanıklığı. Gerçekte yaşamayandır kent; insanıyla yaşayandır ancak. Terkedilmiş köyler ya da bir evin bahçesinin nasıl yalnızlığını haykırdığını biliriz; insan yoksa kent de yoktur; tarih de…

Ancak şu da var ki insanların eylemleri o kente geçer. Meydanlarına işlenir, duvarlarına yazılır, şiirlerde söylenir, türkülerde çağrılır, öykülerinde hayat bulur; biri bir sokak çeşmesi yapar ve hatırlansın diyedir üzerine düşülen not ‘…. hayratı’; çünkü suyu içen kişi, merhametle uzanmış bir eli yüz yıl sonra da olsa kavramıştır; tanımasa da minnet duyar; aslında küçük bir şeydir bu eylem; bir avuç sudan ibarettir. Biri bir ağaç diker, sonra biri gölgelenir, soluk alır; o içten teşekkür bütün bedelleri karşılamaya yeterlidir.

Söz döndü dolaştı meydanlara çıktı. Meydanlar önemlidir. Kavga meydanlarda verilir, hayat meydanlarda atar, saatler meydanlarda döner, heykeller meydanlara yapılır, imzalar meydanlarda toplanır, otobüsten meydanda inilir, sevgiliyle meydanda buluşulur, meydanlarda soluklanıp bir bardak çayda eritilir denizin tuzu….

‘Ben çocukken…’ diye başlayan tümcelerde en çok uğrak yeri meydanlardır. ‘Şurda bir kahvehane vardı sen bilmezsin….’, ‘ Burada bir gazino vardı eskiden, sen bilmezsin…’ gibi tümcelerin altında niye hep bir ‘öne geçme’ söz konusudur. Ordaki sinemayı hatırlamak, ordaki kahvehanede çay içmiş olmak niye gurur vericidir?

En son Şeytan Sofrası mevkiinde çıkan orman yangınında o gün çocuk olanlara karşı mağlubiyetimiz içinde bir galibiyetimiz oldu farkında mısınız ? ‘Bir zamanlar bir manzara vardı burada, sen hatırlamazsın….’ Diye başlayacağız artık söze…. Keşke ‘Sen hatırlamazsın’ ları ‘Sen de görseydin’e dönüştürebilmeyi kendimize dert bilsek. Yangında ağlayan insanlar biliyorum; ağladığımız sadece ağaç mıydı ? Manzara mıydı ? Yoksa aslında çocuklarımıza verecek bir yanıtımızın daha eksilmesi miydi ?

O zaman en azından sözümüze nasıl sahip çıkabiliriz ? Bugün Kaz dağlarını Kaz’ıyıp kazanma derdinde olanlarla, yarınlarından utanmak istemeyenlerin Kaz’ını yoldurtmamasının mücadelesi sürüyor. Kaz dağlarının dili yok konuşamaz, canı yok acıyı bilmez, en nihayetinde taştan oluşmuştur. Ancak insan olmanın bir özelliğidir taşa taş olarak bakmamak, dağı dağ olarak görmemek, ağacı sadece bir bitki olarak bilmemek.

Sabah otobüsten meydana indiğimde, belleğim beni yanıltmıyorduysa çay bahçeleri yerinde, otobüs durağı yerinde, bankalar, dükkanlar yerinde, sinema yerinde, hatta çöp kovaları bile aynı yerinde olmalıydı. Çünkü ben bunu dün görmüştüm ve hafızam yeni görüntüyü dünkü görüntüyle karşılaştıracaktı; karşılaştırdı da…. Sinemanın önündeki ağaçlar yerlerinde yoktu. Belli ki çağa uygun modern bir görünüme kavuşacaktı kentimiz kim bilir ? Belki de birileri kesilmesini istemişti ? Eğer ki yeni bir meydan oluşturma çerçevesinde o ağaçlar yok edildiyse sormak istiyorum : Hangi modernizm anlayışında, hangi gerekçe yeşilin (hele ki meydan gibi sınırlı bir alanda) yok edilmesini haklı gösterir ? Neden bizim bugünümüzün bedelini üç dört ağaç ödüyor ? Her şeyin yolunda gitmesini sağlayacak mı ? Daha mutlu olacak mıyız ? Bütün sorunlarımız ortadan kalkacak mı? Yerine daha güzel, daha inanılmaz ne koyacağız ?

Kentler değişirler, nüfusları artar; büyür. Kentler soluk alır, kavga eder, gülümser, ağlar. Kentler ağlarlar da evet, ağlarlar ya ne sandınız; gidip oradaki boşluğa bakarsanız gözyaşlarını görebilirsiniz belki…

Olay gerçekleştikten birkaç gün sonra tepkiler ayyuka çıktı. Yakını ölmüş bir insandan, eğer ölen şahsın borcu varsa ölüm acısının sıcaklığıyla, o borç istenmez de birkaç gün sonrasında söylenir ya, Hrant Dink’in ölümünün henüz yeni olduğu günlerde medyadan da, siyasilerden de, yurttaşlardan da bu yönde bir karşı tepki gelmedi, ancak ölüm sıradanlaşmaya başlayınca tepkiler, söylenmeyenler, söylenmesi elzem olanlar, dile getirilmeye başlandı. Bir gazetenin ‘Hepimiz Türk’üz’ posteri verdiğini gördüm, yerel ve ulusal basında söylem değişmeye başladı, futbol maçlarında pankartlar açıldı, siyasiler ağız değiştirdi hatta cenazeye katılmadılar.

Bu tepkilerin de en az diğer tepkiler kadar olağan karşılanması gerektiğini düşünüyorum ama, karşı tepkilerin söylemek istedikleri hakkında da düşüncelerimi dile getirmek istiyorum.Yazıya devam etmeden önce Nevzat Çelik’in çok önemli dizelerine kulak verelim..

…türkiye’de kürt olacağız
kürtlerde ermeni
ermenilerde süryani
gidip almanya’da türk olacağız
hollanda’da surinamlı
fransa’da cezayirli
iran’da azeri
amerika’da zifiri zenci olacağız
çoğalan zencide mutlaka kızılderili
israil’de filistinli
köpeğin karşısında kedi
kedinin karşısında kuş olacağız
kuşun karşısında börtü böcek
hakemler hep karşı takımı tutacak
ve biz hep yedi kişiyle tamamlayacağız maçı…

(itirazın iki şartı)
Köpeğin karşısında kedi olmak, kuşun karşısında börtü böcek olmak; ne zor bir durumdur hiç düşündünüz mü? Zor olduğu kadar da önemlidir. ‘Hepimiz Ermeni’yiz’in altında bir sahip çıkma vardır; düşüncesi, işi gücü, ırkı, dili, rengi, dini, tuttuğu takımı, inandığı dünya görüşü ne olursa olsun, hiçbir gerekçeyle insanın şiddete uğramaması gerektiğinin kısacık bir özetidir Hrant olmak, Ermeni olmak.

Doğuştan var olan durumlar hakkında konuşmayı, tartışmayı her zaman gereksiz ve tehlikeli buldum. Hiç kimse Afrika’da doğmayı seçemez, kadın olmak ya da erkek olmak sonradan kazanılmamıştır. Zenci olmak ta, sarışın olmak ta bizim seçimimiz değildir. Ne sarı saçlı zenciden daha güzeldir, ne İngiliz olmak Arap olmaktan daha iyidir, ne de erkek olmak kadın olana karşı bir üstünlük gerektirir. Hiç kimse var oluşu üzerinde söz hakkına ve değiştirme gücüne sahip değildir. Böylesi noktalar üzerinde tartışmak üzücüdür.

Özgür düşünceye, insanların temel haklarına, birey olma özgürlüğüne sonuna kadar sahip çıkma ve saygı duymanın tepkisidir yeri geldiğinde hepimizin Hrant, hepimizin Ermeni olabilmesi. Eğer ki Bağdat bombalanıyorsa Bağdatlı olmak, bir kadın kocasından dayak yiyorsa kadın olabilmek, babasız bir çocuk varsa kendini öksüz sayabilmek, Amerika’da zenci olabilmek, Müslümanlara terörist gözüyle bakılıyorsa tam da orda Müslüman olabilmek ama, Suudi Arabistan’da da gidip Yahudi olarak yaşayabilmeyi savunabilmektedir bütün iş. Yani taşın altına elini sokabilmek…
Dünyaya uzaydan bakılınca sınırlar yok; aynı gök kubbenin altında yaşıyor olduğumuzun ayrımına varabilmek için belki de çok geç ama, yine de insanlığın bir parçası olduğumuzu anımsamak için de önemli. Nasıl ki ekmeğin Ermeni’si, suyun Kürd’ü, çayın İsrail’lisi, salatalığın Romanya’lısı olmuyor ve hatta bunları yazarken ve muhtemelen siz bunları okurken de saçma bir gülümsemeyle yaklaşıyorsanız, insana da yalnızca insan gözüyle bakmamızın önündeki engel nedir ?

Yanlışları da doğruları da yapanlar insandır. Irkları, cinsiyetleri, dinleri yanlış yapmamıştır. Ya da ürettiklei doğrular sadece ırkları, cinsiyetleri, dinleri yüzünden değildir. Aynen cinayeti işleyen şahsın Trabzonlu olmasını, bütün Trabzon’a mal edilmesinin saçmalığı gibi. İşte size yazının özeti; tam da bugün Trabzonlu olabilmektir mesele…

Her ne sebeple olursa olsun bir katilin kopyaları gibi başa beyaz bere takıp dolaşanlara inat hepimizin bir Hrant yönü olmalı. Bir katil hiçbir zaman övgüyü hak etmez…

Ve son söz Hrant Dink’ten; Türkiye Cumhuriyeti yurttaşı olmanın, yaşadığı yere koşulsuz saygısının bir açıklaması gibi şu sözlerinden, vatan sevme birinciliğini hiç kimseye kaptırmayanların, durup düşünmesi gereken anlamlar vardır.

“Evet gözümüz var toprağında bu vatanın. Gözümüz var ama koparıp götürmek için değil, en dibine gömülmek için…” HRANT DİNK